Najavljeno snimanje filma o Janošu Hunjadiju ** Filmadžije se setile branitelja Evrope od invazije polumeseca na 550-godišnjicu njegove smrti i slavne odbrane Beograda i nazvali ga Mačem Božjim ** Subotica, kao i uvek, bila i ostala indiferentna prema jednoj od svojih najsjajnijih ličnosti

Krajem pretprošlog decembra objavljena je vest da se priprema snimanje akcionog filma posvećenog Janošu Hunjadiju. Film snimaju Atlantic Overseas Pictures i mađarski EuroCo-Productions te Cameofilm, sa budžetom od oko 25 do 30 miliona dolara, a radni naslov je "Hunyadi, the Sword of God", tj "Hunjadi, Božji mač". Objavljeno je da je produkcija rađena po idejama Andraša Lenđela, očekuje se da uloge tumače slavne američke i mađarske filmske zvezde, a premijera je bila najavljena za ovu godinu.

Inače, upravo se pretprošle godine navršila 550-godišnjica bitke kod Beograda, što je dovelo do ideje za snimanje filma. Ova bitka je bila toliko važna da je u slavu pobedničke hrišćanske vojske širom Evrope uvedeno podnevno oglašavanje zvona nakon što je sultanova invazija zaustavljena tom čuvenom bitkom. U to vreme Beograd su Mađari nazivali Nándorfehérvárom (Nandorova bela tvrđava), a spašavajući ga Hunjadi je spasio Evropu.

Poznavaocima istorije je poznato da je 1456. hrišćanska vojska pod komandom ovog slavnog ugarskog vojskovođe pobedila turske snage koje su opkolile Beograd. U srpskim narodnim pesmama se Hunjadi, koji je tokom borbi umro u Zemunu, spominje kao Janko Sibinjanin. Naime, 1443. godine se Niš ponovo našao u rukama Srba, a Branković ga je predao Mrnjavčevićima. Hrišćanske vojske predvođene ugarskim vojskovođom Hunjadijem zajedno sa srpskim despotom Đurađem Brankovićem pobedile su Turke i potukle ih do Sofije. Važna bitka odigrala se i kod Niša.

Janko Sibinjanin	Ovako je umetnik video Hunjadija u borbi

Sve ovo možda ne bi za nas bilo toliko posebno značajno da Subotica kao srednjovekovno naselje u toku XV-tog stoleća ne postaje poljski grad, tzv. opidum. Tada je naš grad bio kraljevsko imanje, a zatim imanje porodice Hunjadi, odnosno Korvin. Nakon toga grad postaje vlasništvo Janoša Pongraca iz Dengelega, vojvode iz Transilvanije koji je ojačao subotičko utvrđenje. Istorija kaže da je u to vreme grad u većini imao mađarski živalj, ali je bitka kod Mohača 1526. godine označila kraj petstogodišnjeg srednjevekovnog Mađarskog kraljevstva, što je za dobar period vremena odredilo i sudbinu Subotice. Poznato je da se Subotica u pisanim dokumentima prvi put pominje 7. maja 1391, ali i da je mesto sigurno još i starije. Ljudi su na ovom prostoru živeli i pre tri hiljade godina, a u čestim i velikim seobama u ovu vojnu krajinu dolazili su mnogi narodi, često su se menjali kako gospodari tako i ime grada.

Prisećajući se slavnih istorijskih ličnosti koje su imale neke veze sa Suboticom, najčešće se kao junak spominje bajkovita ličnost, Car Jovan Nenad koji se pojavio posle poraza na Mohaču. Istorija navodi da je njegovu tajanstvenost uvećavala čudna crna pruga koja mu se pružala od slepoočnice do stopala, zbog koje je dobio svoj nadimak. On je potisnuo Turke iz Bačke i osnovao svoju kratkoveku slovensku državu, proglasio se carem i Suboticu izabrao za prestonicu. Poginuo je 1527. u sukobu sa ugarskom vlastelom, posle četiristo godina mu je na godišnjicu smrti na glavnom trgu podignut spomenik koji su 1941. srušile okupacione snage, te je obnovljen i ponovo postavljen 1991.

Turci su Suboticom vladali do 1686 godine. Marija Terezija je 1743. godine proglasila Suboticu slobodnom komorskom varoši, za šta su Subotičani darovali carici 150 konja. Nakon 36 godina, za odanu službu subotičkih graničara habsburškom dvoru, Marija Terezija je proglasila Suboticu slobodnim kraljevskim gradom, a radi te važne odluke Subotičani su poklonili carici 5.000 zlatnika i platili otkup od 166.666 forinti. Sa imenom Maria-Theresiopolis dolazi i Status slobodnog kraljevskog grada te ubrzani razvoj grada.

Zaboravljeni junak

Imajuću ovo u vidu, možemo se zapitati kako i zašto je Janoš Hunjadi, alias Janko Sibinjanin ostao na marginama subotičke istorije. Da li je njegova misija bila toliko nebitna ovom gradu ili je toliko nadvisila silne igre i igrice da nije ni prepoznata u svojoj veličini?

O tome se malo počelo razgovarati kada su se predstavnici lokalne samouprave svojevremeno počeli utrkivati u predlozima postavljanja spomenika. Počelo je, ako je zaista tako počelo,  sa pitanjem uređenja Platoa i postavljanja biste dr Zorana Đinđića. Kako je javnost informisana, funkcioneri Demokratske stranke spominjali su da članovi Saveza vojvođanskih Mađara kao uslov zahtevaju postavljanje i drugih spomenika iz svoje istorije. Gradonačelnik je neuvijeno odgovorio kako Janoš Hunjadi nije odigrao važnu ulogu samo u istoriji Mađara i podsetio na istorijske činjenice o povezanosti različitih kultura, kako je naveo - u smislu suštine zajedničkog bitisanja nacija.

Iako je tačan datum rođenja Janoša Hunjadija (u predanju slovenskih naroda nazvan Sibinjanin Janko) nepoznat, on je veoma mlad stupio u vojsku, najpre je služio kod porodice Ujlaki oko 1410-14., zatim kod srpskog despota Lazarevića od 1415. do 1427. u Transilvaniji. Od 1428. godine služi kao vitez kralja Sigismunda. Po Antoniju Bonfiniju je od snažnog viteza postao najsjajniji vojskovođa. Dana 22. jula 1456. godine kod Beograda (tadašnjeg Nándorfehérvára) vodio je pobedničku bitku protiv vojske Mehmeda II, na koju podsećaju crkvena zvona u podne. Umro je 11. avgusta 1456. godine u Zemunu od kuge.

Bio je prisutan i u srpskoj istoriji, opevan je u narodnim pesmama kao Janko Sibinjanin, što potvrđuje mnoštvo izvora, uključujući Vuka Karadžića. Janoša Hunjadija više naroda smatra svojim junakom. Njegov lik su u epskim pesmama opevali Rumuni, Srbi, Hrvati, Slovenci, Makedonci i Bugari. I srpski, i mađarski, i hrvatski, i rumunski i slovački narod ga poštuje kao svog vlastitog istorijskog junaka, dodao je tadašnji gradonačelnik Geza Kučera, odgovarajući na izjavu Dragana Trklje, tada direktora Direkcije za razvoj grada.

Time je više-manje rasprava završena, svetlost dana još nije ugledao ni plato Zorana Đinđića ni spomenik Hunjadiju, ali je četiri meseca kasnije, u subotu 22. jula 2006. gradonačelnik Beograda Nenad Bogdanović sa visokim predstavnicima ambasada Mađarske i Turske u Beogradu položio vence na spomeniku na Kalemegdanu, u čast obeležavanja 550. godišnjice bitke i pobede srpske i ugarske vojske nad turskim sultanom Mehmedom II, na spomen obeležju Janošu Hunjadiju, Janku Sibinjaninu, zapovedniku odbrane Beograda.

Kao što je iz istorije poznato, preživelo je oko 150.000 Turaka pod vođstvom sultana Mehmeda II Osvajača koji su dan nakon bitke, u kojoj je ranjen i sam sultan, odustali od opsade grada koji su uz Srbe branili i nemački, ugarski i poljski krstaši.

Spomenici, rušenja i gradnje

Ni tada, umesto da Subotica bude ponosna što je bila posed junačke porodice, vlastelina iz slavne istorije - nije tražila tu nit, već uvek radije neke druge.

Šta bi bilo da je lik Janoša Hunjadija ugrađen u biće Subotice? Kako bi to bilo da je taj trenutak istorije kada su nacije Evrope sarađivale u odbrani od turske vojske dostojno uzdignut, da je jasno istaknuto da je odbranu Beograda zapravo organizovao veliki mađarski junak, imenom Janoš Hunjadi? Zašto zadržavati preimenovano ime vojskovođe u Janka? Kakav bi ovo bio grad da je umesto podizanja spomenika Jovanu Nenadu Crnom bio podignut spomenik Hunjadiju, zar to ne bila tačka spajanja umesto razdvajanja?

Iako hipotetički, nad time se možemo zamisliti. Da su naši preci digli spomenik junaku koji je zadužio sve okolne narode, niko ga ne bi kasnije rušio, niti bi se vekovima inatili graditelji i rušitelji. Bilo bi više međusobnog poštovanja, slavili bi se stvarni junaci za stvarna junaštva, a primer narednim generacijama bi sigurno bio bolji. Dakle, greška je učinjena pre više stotina godina, ona se celo vreme iznova ponavljala i ni sada se ne da ispraviti.

Vest o snimanju američkog filma o vlastelinu Subotice može samo da izazove nerazumevanje, ili žal za tim što -- uz uvažene izuzetke -- Suboticom vekovima vladaju ljudi bez vizije.

Izvori govore

Nastavljajući razmišljanje o Janošu Hunjadiju, vlastelinu Subotice koji je zadužio Evropu a ostao ne(dovoljno) priznat, oslušnimo osetljive duše. Ima osam godina kako je pesnica Marija Šimoković svojim Panonskim kvintetom u zbirci Međurečje pesnički obnovila legende o panonskim junacima kakvi su bili Janoš Hunjadi, Jovan Nenad Crni, Šandor Roža. Kako je kritika zabeležila, ona je progovorila o iluzijama vezanim za bliskost susednih naroda, o pustim državotvornim snovima, o romantičnim, sa stanovišta morala problematičnim podvizima... Zapisano je i da Dunav priziva ideju jedinstvene Srednje Evrope porečenu i poraženu istorijskom i društvenom stvarnošću našeg doba, obezvređenjem tekovina kulturnih preobražaja.

Novine Politika su zapisale da "pesnikinja pripoveda svoje pesničko viđenje istorijskih i kulturnih toposa, prevashodno vezanih za zapletene, katkada tragične relacije u srednjoevropskom i balkanskom kulturnom prostoru, u trouglu Beč - Budimpešta - Beograd, sa Suboticom kao specifičnom regionalnom, ali i kosmopolitskom raskrsnicom nataloženog vremena i vrtloga seoba. Zbog toga je veliki broj pesama zbirke Međurečje napisan u vidu pripovesti, istorijske ili fantastično-groteskne parabole. To se osobito odnosi na prvi, drugi i četvrti ciklus u kojima pesnikinja pojedine mađarske i srpske istorijske junake (npr. Sibinjanin Janko, Jovan Nenad Crni, grof Đorđe Branković, Šandor Roža, Janoš Pongrac od Dengelega) romantizuje i erotizuje, upisujući u njihove legendarne povesti i onaj golicavi, provokativni žensko- muški komentar."

S druge strane vlč. Stjepan Beretić u svojoj rubrici Svetac mjeseca, pišući o papi Svetom Piu V. (* 17.01.1504. + 01.05.1572.) podseća da je on živeo kad je katolike u Bačkoj zadesila ista sudbina kao i pravoslavne kršćane u Srbiji, Bosni i Hercegovini, Bugarskoj, Grčkoj, da se 1456. godine krćanski barjak vio u Beogradu, kada su u Zemunu mnogi ljudi pali na ratištu, ali i puno njih od zaraznih bolesti. Među žrtvama bili su i sveti Ivan Kapistran i Janoš Hunjadi. Papa Pio V je 1570. godine obnovio Svetu alijansu sa Španijom i Venecijom protiv Turaka, sprečili su napredovanje osmanskoga carstva u Sredozemlju.

Što se crkve tiče, istorija Franjevačkog reda navodi da se govorništvom i uspesima posebno istakao sv. Ivan Kapistran koji kud god da je odlazio, sveštenstvo i narod su mu dolazili u susret kao papinskom izaslaniku, propovedniku istine, velikom proroku i anđelu nebeskom. Sa brda su dolazili ljudi da mu dotaknu skute, na njegove propovedi je svaki dan dolazilo 20.000 do 30.000 ljudi, iako nisu razumeli njegov jezik. No, slušali su ga pažljivo, i to pažljivije nego njegova tumača, dok je on prešao velik deo Nemačke, Moravske, Češke i Poljske. On je sa junačkim Janošem Hunjadijem oslobodio Beograd 1456. i u odlučnoj pobedi nad Turcima. sv. Ivan Kapistran je te godine preminuo u Iločkom samostanu  23. oktobra, a do danas se nije uspelo ustanoviti gde počiva njegovo telo.

Glavni i odgovorni urednik lista Hét nap, Karolj Dudaš je tog leta najavio 550. godišnjicu pobede Janoša Hunjadia i odbranu Beograda u svom uvodniku, ali iz jedne druge, nacionalne perspektive.

Karolj Kovač, novinar, autor brojnih dokumentaraca, u povodu 550. godišnjice odbrane hrišćanstva kod Beograda navodno je snimio dokumentarac na tu temu. Izjavio je kako je od Pokrajinskog sekretarijata za obrazovanje i kulturu dobio „celih hiljadu evra" kao potporu i završio film o toj velikoj bici. No, retko ko je imao sreće da ga pogleda.

Jelka Ređep je pak sastavila obimno delo "Sibinjanin Janko - Legende o rođenju i smrti" izdato pre pet godina u tiražu od 1.000 primeraka u kom navodi: "Sibinjanin Janko, čuveni Janoš Hunjadi, erdeljski vojvoda, kraljev namesnik, vojskovođa, veliki ratnik koji je na ratištima jugoistočne Evrope u XV veku vojevao protiv Turaka, poznata je istorijska i legendarna ličnost. Uspomenu na njega sačuvali su kako istoričari i pisci tako i usmeno predanje. Ova znamenita ličnost iz ugarske istorije, Janoš Hunjadi, poznata je kod nas kao Sibinjanin Janko u usmenom predanju i našim narodnim pesmama. Vojvoda Hunjadi je ratovao s Turcima po Ugarskoj, Vlaškoj, Srbiji i Bugarskoj i bio sudbinski vezan za srpski narod i njegove vladare, jer je svim narodima jugoistočne Evrope podjednako pretila opasnost od turskog nadiranja. Upravo ta povezanoсt Srba i Ugara, zajedničke bitke i Hunjadijeva vojevanja u našim krajevima, doprinosili su stvaranju legende o njemu. I dok Mađari uopšte nemaju narodnih pesama o Janošu Hunjadiju, Sibinjanin Janko je jedan od najznačajnijih naših epskih junaka."

Vekovi odzvanjanju

Što se despota Đurađa tiče, raspolažući velikim novčanim sredstvima, uspeo je da popravi svoj položaj u Mađarskoj i da prikupi veliku vojsku. Istovremeno, posredstvom kardinala Cezarinija, formirana je Liga protiv Turaka. Na čelu Lige su bili poljsko-mađarski kralj, Vladislav Posmrče, Janoš Hunjadi i sam Đurađ. Oni su sa velikom vojskom provalili 1443. godine u Tursku i pobedonosno došli sve do Sofije.To je bila takozvana Duga Vojna. Hrišćanska pobeda je uzbunila čitav Balkan. Turci su, našavši se u neprilici, ponudili mir. Zahvaljujući posredovanju sultanije Mare i despota Đurađa, mir je bio sklopljen u Segedinu 1444. godine. Na osnovu ovog mira, despot je dobio natrag svoju državu, sa 24 grada, uključujući Novo Brdo, Golubac i Kruševac, a 22. 8. 1444. je ponovo ušao u Smederevo. Mađari su brzo narušili ugovor sa Turcima, dok mu je Đurađ ostao veran sklopivši separativni mir. U novom ratnom pohodu, Mađari su bili loše sreće: bili su potučeni, a sam kralj Vladislav je poginuo u bici kod Varne (10.11. 1444.). Zbog toga su odnosi između despota i Mađara zahladili. U borbama Mađara i Turaka (1448. godine), despot nije učestvovao. Štaviše, despot je posle Hunjadijevog poraza na Kosovu (17.-19.10.) (Drugi Kosovski Boj) istog uhvatio i zatvorio, terajući ga da mu plati štetu nanesenu od strane Mađara srpskom stanovništvu, prilikom njihovog prolaska kroz Srbiju. Posle prihvaćene obaveze i mnogih obećanja od mađarskog sabora, Hunjadi je pušten na slobodu (na Božić 1448. godine).

Što se tiče Subotice, zapisano je da su posle Mohača grad okupirali srpski najamnici iz Srema u službi transilvanijskog vojvode (kasnije mađarskog kralja) Jovana Sapoljaija. Jovan Nenad Crni se proglasio carem i stvorio "državu" kratkog veka sa centrom u Subotici. Mađarski plemići su se udružili protiv njega i u leto 1527. godine mu razbili vojsku, da bi mu Balint Terek, tadašnji vlasnik grada, odrubio glavu.

Navodi se da 1542. grad dospeva u ruke Turaka, Mađari starosedeoci su se razbežali, uglavnom na prostore sadašnje Slovačke, odakle su imućniji u sledećih stopedeset godina navraćali na svoje posede, da bi ubirali poreze! Turci su pokušavali nadoknaditi stanovništvo prvenstveno Srbima, a stizale su i porodice najamnika turske vojske. S obzirom da Turci nisu dirali franjevce u Segedinu, oni u zadnjoj trećini 1600-tih godina na ove prostore dovode Dalmatince katoličke vere (Hrvati). Nije nepoznato da je Martin Frankopan vojsku Hunjadija ojačao svojim konjanicima tokom boja protiv Turaka na Kosovu.

No, Subotica se oslobodila osmanijsko-turske vladavine u drugoj polovini 1686. godine. Počelo je stvaranje sadašnjeg lica grada, a između ostalog je Ferenc Rakoci II stvorio samostalnu mađarsku državu, istovremeno se zarativši sa takozvanom srpskom narodnom milicijom. Kada se nakon 1720. godine stišala ratna buka, sve više Mađara se vratilo "kući" u skladu sa starim pravom na posed. Stigli su i mađarski, jevrejski, nemački, itd. majstori i zemljoradnici.

Godine 1743. Marija Terezija proglasila je Suboticu slobodnom komorskom varoši, za šta su Subotičani darovali carici 150 konja, a 36 godina kasnije, za odanu službu subotičkih graničara habsburškom dvoru, Marija Terezija je proglasila Suboticu slobodnim kraljevskim gradom. Za tu važnu odluku Subotičani su poklonili carici pet hiljada zlatnika i platili otkup od 166.666 forinti. Sa imenom Maria-Theresiopolis dolazi i Status slobodnog kraljevskog grada te ubrzani razvoj grada.

Ovakav sled događaja, česta nadgornjavanja Srba i Mađara uz ionako komplikovane odnose u Evropi, u monarhiji, sa Turcima, Vatikanom, dovela su do toga da se ni ne traži zajednički imenilac grada. Tražili su se samo nacionalni junaci.

Zajednički imenilac Subotice je početkom dvadesetog veka bio sport, a polovinom stoleća revolucionarni pokret. Istorija je brisana, a novi heroji postali su nosioci radničkog pokreta. Kada je dolaskom demokratije i nacionalizma trebalo posegnuti za nečim iz istorije što bi nas približilo Evropi, posegnulo se za caricom Marijom Terezijom. Ipak, Subotica se carici pristojno odužila još tada.

Jovan Nenad Crni dobio je nazad svoj spomenik, a najveći heroj, Janoš Hunjadi - ništa. U kompoziciji nacionalnih odnosa Srba i Mađara, najsvetliji kontrapunkt neko je snažno prigušio.

Zasluge i počasti

Za novi Dan grada, umesto 10. oktobra kada je Subotica oslobođena fašističke vlasti, odabran je datum povezan sa caricom Marijom Terezijom, čime je posejana nova klica podela. Dekret čije se donošenje slavi 1. septembra kritikuje se zbog narušenih ljudskih prava Srba i Jevreja. Umesto 10. oktobra koji nije ujedinio baš sve Subotičane, jer su mnogi nakon toga završili smrću u masovnim grobnicama, uzeto je jedno isto tako loše rešenje. Čak je i pitanje da li je ono što nazivamo grbom grada zapravo samo njegov pečat. Uvođenje nagrade Pro urbe i priznanja Počasni građanin, izgrađivanje nove društvene elite u devedesetim išlo je stazama oponašanja takvih momenata iz istorije. Od bala gradonačelnika, do stolovanja iz secesije, raznih manira velikoposednika, glumila se plemićka moć. Hunjadijevska moć hrabrosti, nesebičnosti, požrtvovanosti i šireg dobra gotovo je uvek ostajala u zapećku.

Zar ne bi bilo bolje kada bi se okrenuli takvim vrednostima? Kada nagradu Počasni građanin ne bi delili politički podobnima, već nagradu Hunjadi onima koji su nečiji život sačuvali, izbavili nekoga iz nevolje ili počinili neko nesebično delo? Zar nije bolje nazvati školu po Hunjadiju nego po Majšanskom mostu? Zar neki istorijski datum iz vladavine prvog vlastelina Subotice ne bi bolje zbližio građane od dana kada su oni podeljeni na ljude prvog i drugog reda? Zar ne bi više turista zainteresovala manifestacija po uzoru na ono što će biti prikazano u filmu „Božji mač" od kojekakvih dana vina bez vina? Zar ne bi bolji utisak ostavilo da se deo fundusa Gradskog muzeja, makar i u vidu kopija, izmesti na Palić i služi u edukativno-zabavne svrhe, umesto što čami u depoima, i što se na Paliću atrakcije svode na ZOO, šetnju, jedenje i pijenje?

Jasni su odgovori na ova pitanja, ali dok nema hrabrih i sposobnih vizionara da naprave pravi iskorak unapred, Subotica nastavlja kopniti, kao i u prošlom veku. Smokvin list kojim se pokriva ova sramota tek je mala ulica sa Hunjadijevim imenom na Teslinom naselju, toliko mala da se na mapi i ne ispisuje već obeležava brojem. A među vitražima u Gradskoj kući njegov je prvi. Ako neko želi videti spomenik ovog junaka, odlazi u Pečuj gde je postavljen u centru grada koji se ne libi ponositi se slavnom istorijom.