U izdanju Istorijskog arhiva Subotice pojavio se DVD na kome se nalazi gradska privilegija, povelja iz 1779. godine o sticanju statusa slobodnog kraljevskog grada. U glavnom meniju nalazi se izbor od dva jezika, srpskog ili mađarskog, na kojime se može pratiti materijal, a zatim celine: izvorni tekst privilegije sa prevodom, paleografsko-diplomatički prikaz, autori i prevodioci, te galerija.

Sve što se nalazi u tom digitalizovanom obliku, već se pojavilo pred javnošću u knjizi „Koreni - svedočenje vekova, Subotica 1991", takođe u izdanju subotičkog Arhiva. Ovo DVD izdanje predstavlja pokušaj da se na drugačiji način podsetimo, opet upoznamo sa jednim istorijskim trenutkom i arhivskom građom koji su  svojim uticajem, značenjem, promenili smer života u Subotici i uputili naše pređašnje sugrađane na put modernizacije.

Taj najznačajniji dokument kojim je omogućen, označen i zacrtan  ubrzani razvoj ove sredine, predstavljen je kompletno u svom izvornom obliku - počev od slika metalne zaštitne kutije u kojoj se čuva, preko stranice sa ilustracijom grbovnog pečata (odakle je i uzet današnji grb grada Subotice) darovanog Subotici ovom poveljom, do svakog od trideset listova sa tekstom pisanim latinskim jezikom. Pored tog, izvornog dela, kojim je omogućeno da svako stekne uvid u sam izgled povelje, a znalcima latinskog jezika i u sadržaj,  izuzetno olakšanje za upoznavanje upravo sa sadržinom teksta čini priložen prepis izvornog teksta na latinskom uz prevod na srpskom i mađarskom jeziku. Taj segment ovog izdanja je rešen tako da u dva stupca čitatelj paralelno prati latinski i tekst u prevodu a omogućeno je i da istovremeno čita objašnjenja (fusnote) koje ga prate.

Poseban deo je paleografsko - diplomatički prikaz povelje. Iz njega izdvajamo upravo i sledeće:

„Gradskom privilegijom Subotice nazivamo onu ispravu kojom je kraljica Marija Terezija dana 22.  januara 1779. godine dotadašnju privilegovanu komorsku varoš Sent Mariju (Szent Maria) pod novim imenom Marija Tereziopol (Maria Theresiopolis) proglasila slobodnim i kraljevski privilegovanim gradom (civitas). Ova isprava predstavlja originalnu povelju, unikat koji je izdat u austrijskoj prestonici Beču -- jer je vladarka i nadvojvotkinja Austrije, kako se to i navodi u samom uvodnom delu povelje, u intitulaciji, i raspolaže svim standardnim i specifičnim odlikama koje dokazuju njenu autentičnost.

Predmet povelje je pravni akt kojim suvereni vladar Suboticu iz nižeg javnopravnog položaja varoši ili trgovišta (oppidum) podiže na viši, na status SLOBODNOG i KRALJEVSKOG GRADA (libera regiaque civitas) i obezbeđuje joj u novom položaju adekvatna prava, slobode i obaveze po feudalnom državnom pravu Ugarske.

Ranija privilegija Subotice izdata 7. maja 1743. nazvana je "prvom"; prema tome ova privilegija po redosledu izdavanja je druga. Nemamo podataka o renovaciji ove povelje; prepisa, međutim, bilo je dosta i ima ih i danas u arhivskom fondu Magistrata slobodnog kraljevskog grada. Povelja je prvi put objavljena javnim čitanjem pred Gradskim većem, Izabranom opštinom i narodom okupljenim u velikom broju 22. maja; zatim i na svečanosti elibertacije, održanoj 1. septembra 1779; u oba slučaja "uz objašnjenja na jeziku naroda". Čitanjem je objavljena i na sednici skupštine plemića (Congregatio) Bačke županije održane u Somboru 13. decembra iste godine. Povelja je zatim pohranjena - kao i prva - u arhivi grada, kasnije pak u "tajnoj arhivi". Privilegiju je prepisao u diplomatarij svog monografskog dela "Szabadka város története" (Istorija grada Subotice) Eden Dudaš (Dudás Ödön) 1879. godine i to je pohranjeno u Istorijskom arhivu. Posle Dudaša diplomu je koristio i objavio Ištvan Ivanji (Iványi István) u monografiji "Szabadka szabad királyi város története" (Istorija slobodnog kraljevskog grada Subotice) tom II, diplomatarij, strana 42 (izdata u Subotici 1892. godine). Prevod na nemački jezik, izrađen već u doba izdavanja povelje ili nešto kasnije, nalazi se među spisima arhivskog fonda i nije publikovan. Srpskohrvatski prevod koji se ovde objavljuje je rad Mirjane Dimitrijević, na osnovu kojeg je izrađen mađarski prevod mr Janoša Doboša (Dobos János); oba prevoda je pregledao Gašpar Ulmer, arhivist u penziji, čiji je rad i naučni aparat priložen uz privilegiju.

Gradska privilegija Subotice je posle oslobođenja i osnivanja Gradskog muzeja preneta u Muzej, odakle je vraćena u Istorijski arhiv 1968. godine, gde se čuva i danas u zbirci diploma pod signaturom F:164.9; u celini je fotokopirana (u boji) i reprodukovana (crno-belo), u cilju preventivne zaštite je mikrofilmovana, pa se samo izuzetno, po posebnom pismenom zahtevu izdaje na čitaoničko korišćenje."

Autori i prevodioci su bili arhivisti mr Janoš Doboš (1935-1998) i Gašpar Ulmer (1915 -2002).

U galeriji su pored centralnog mesta koje zauzima listanje same povelje, mesta našle i ilustracije iz toga doba, portret carice Marije Terezije kao i karte i zemljovidi, skice i akvareli koji svedoče o Subotici.

Pred 1. septembar, Dan grada, ovo izdanje može imati prigodni i svečarski karakter, ali ono je svakako mnogo više, važnije i vrednije za sve kojima istorija nisu samo uopštene i mutne priče, nego životna realnost koja je ostavila svedočanstva i tragove, poput ove povelje, a koji sačuvani kao desetine hiljada drugih, tvore kulturno blago koje se čuva u Arhivu.

* Direktor Istorijskog arhiva u Subotici

Komentari

Dodaj Novi Pretraga

Dodaj komentar
Ime:
Email:	bez obaveštenjasa obaveštenjem
Websajt:
Naslov:
UBBCode:	-boja-aquacrnaplavafuchsiasivazelenalimunastakestenjastatamno plavamaslinastaljubièastacrvenasrebrnatealbelažuta -veličina-sićušnomaloosrednjevelikoogromno
	Morate navesti anti-spam kod koji stoji na slici.

 

3.26 Copyright (C) 2008 Compojoom.com / Copyright (C) 2007 Alain Georgette / Copyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved."