Proteklih decenija većina površinskih slatkih voda u svetu postali su kanali ili kolektori otpadnih voda iz gradskih sredina. Fosfati i nitrati iz veštackih đubriva, deterdženata iz domaćinstava i hemijske industrije, te filtrati iz deponija otpada u ogromnim količinima dospevali su (i dospevaju) u površinske vode. Važno je napomenuti da te supstance u ograničenim količinama potpomažu rast biljka (algi i vodenih biljke). Ovaj vid zagađenja voda, opterećivanjem organskim solima, treba razlikovati od zagađenja voda otrovnim, radioaktivnim i drugim opasnim materijama, koja su zakonom regulisana i strogo kažnjiva. Rastvorene hranljive soli u vodi delom se ugrađuju u tela biljaka, koje u uslovima povećanih koncentracija azotnih i fosfatnih jedinjenja počinju da bujaju. Na žalost, u borbi za prostor, hranu i svetlost, prevagu često dobijaju alge koje svojim telima zamućuju vodu, onemogućavajući prodor svetlosti u dublje slojeve, što u krajnjem slučaju dovodi do proređivanja ili čak potpunog nestanka podvodnih biljaka.

Alge su, u odnosu na vodene biljke, manje efikasne u vezivanju azota i fosfora, kao i u proizvodnji kiseonika, a ujedno i same troše velike količine kiseonika. Kroz procese razgradnje organskih materija u vodi takođe se troši kiseonik. U ekstremnim slučajevima, naročito noću kada sve biljke ispuštaju ugljen dioksid,  sav kiseonik iz vodeb može da se potroši, što dovodi do takvog osiromašenja živog sveta da opstaju samo neke vrste bakterija koje žive bez kiseonika.

Eutrofikacija jezera: hemijski ili ekološki problem?

Problem opterećenja voda Palićkog i Ludaškog jezera je vrlo ozbiljan. Izgradnjom i pokretanjem gradskog prečistača otpadnih voda najveći izvor opterećenja ovog područja (grad Subotica) će se, nadajmo se, dovesti u prihvatljive granice. Ostaje problem difuznih izvora opterećenja (kao što su poljoprivredne površine koje se tretiraju sredstvima za zaštitu i poboljšanje prinosa, domaćinstva, naselja odnosno preduzeća na obali ova dva jezera) čiji uticaj nije zanemarljiv. Problem komplikuje i velika količina mulja koja se taložila decenijama na dnu Palićkog i Ludaškog jezera. Ono u stvari predstavlja rezervoar velikih količina azotnih i fosfornih jedinjenja koje postepeno «iznutra» opterećuju vodu.

Makar koliko ovaj problem izgledao složen, on kao takav nije usamljen i nije nerešiv. Eutrofikacija (opterećenje) površinskih voda je problem koji se pojavio još za vreme industrijske revolucije ali je svoje najružnije lice pokazao tokom 50-ih i 60-ih godina prošlog veka. Otprilike tada počinju ozbiljni sistemski zahvati čiji je cilj rešavanje zagađenja površinskih voda. U svetu se godišnje, sa manje ili više uspeha, «leči» stotine jezera korišćenjem širokog spektra različitih metoda. Ova iskustva su dragocen temelj za izbor najprikladnije a finansijski prihvatljivije tehnike za rešavanje našeg problema.

Tradicionalne strategije rešavanja problema bujanja algi u jezerima uglavnom su usmerene ka smanjenju spoljašnjeg i unutrašnjeg opterećenja. Spoljašnje opterećenje se može umanjiti preradom otpadnih voda, razblaživanjem vode jezera sa svežom vodom, odvođenjem otpadnih voda, hemijskom deaktivacijom fosfornih i azotnih jona, formiranjem zaštitnog pojasa vegetacije oko jezera, pokretanjem vode upumpavanjem komprimovanog vazduha ili drugim metodama njegove aeracije (npr. vodoskoci) itd.. Unutrašnje opterećenje se najčešće umanjuje hemijskom stabilizacijom sedimenta (mulja), njegovim pokrivanjem ili fizičkim uklanjanjem (bilo isušivanjem jezera ili hidrauličnim ispumpavanjem).

Pomenute tehnike su samo neke od najčešće korišćenih u praksi i njihov zajedničko im je da se rešavanju problema bujanja algi pristupa inženjerski, sa težnjom da se obezbedi odgovarajući hemijski kvalitet vode. Pri tome se zaboravljaju stanovnici koji u tom jezeru žive. Najnovija saznanja u načinu organizacije i funkcionisanja jezera pokazala su da stanovnici jezera, ukoliko se sa njima pravilno upravlja, mogu da budu saveznici u ostvarivanju krajnjeg cilja: bistra voda i bogat živi svet u jezeru i oko njega.

U plitkim slatkovodnim jezerima, bez obzira na visinu opterećenja vode mineralnim solima, postoji tendencija uspostavljanja dva stabilna stanja: stanje sa bistrom vodom (bogata vegetacija podvodnih biljaka) i stanje sa zamućenom vodom (dominacija algi i siromašna vegetacija podvodnih biljaka). Pokazalo se da prelazak iz stanja bistre u zamućenu vodu nije direktan rezultat eutrofikacije. Zamućenje vode nastaje zbog prenamnožavanja algi usled nestanka planktonskih životinja koje se njima hrane. Pogrešno se misli da je opterećenje (zagađenje) jezera fosforom i azotom jedini uzrok. Najčešći uzrok zamućenja vode jezera su promene u lancima ishrane i osiromašenje faune koja se hrani algama (zooplankton). Opterećenje vode ove procese samo ubrzava i otežava povratak na prvobitno stanje stabilnosti sa bistrom vodom. Osiromašenje zooplanktona može biti posledica nestanka grabljivih vrsta riba koje kontrolišu brojnost riba koje se hrane zooplanktonom, degradacije podvodne vegetacije usled ispaše unetih biljojedih vrsta riba ili mehaničkog oštećivanja vegetacije motornim čamcima, nestručne regulacije nivoa vode u jezeru itd. Ove aktivnosti dovode do uništavanja podvodne vegetacije koja služi kao sklonište i mesto za razmnožavanje zooplanktona.

Jedna novija metoda restauracije jezera, zbog svoje srazmerno niske cene i brzih i vidljivih efekata, u svetu se poslednjih godina sve intenzivnijeva koristi u stručnim krugovima nazvana: metoda bio-manipulacije.

Primer rezultata biomanipulacije u jezeru Great Broad pored Hovetona, Engleska. U mrežom ograđenim delovima je formirana uobičajena struktura riblje faune sa grabljivim vrstama i onemogućena komunikacija riba sa ostatkom jezera. Već nakon prve godine pojavila se vodena vegetacija, povećala se gustina zooplanktona i voda se izbistrila sa vidljivošću do dna!

Osnovne informacije za primenu ove metode su optimalan model strukture lanaca ishrane i načina njihovog funkcionisanja u odgovarajućem jezeru, kao i nivo degradacije koje je ekosistem pretrpeo, odnosno njegovo sadašnje stanje. Na osnovu tih informacija se izrađuje plan brzih promena u lanacima ishrane u celom jezeru. Ove akcije najčešće zahvataju populacije riba u vidu uklanjanja što veće količine riba koje se hrane zooplanktonom (babuška, bodorka, deverika) za što kraće vreme  i unošenje, ukoliko je potrebno, neophodne količine grabljivih vrsta riba (štuka, smuđ, bandar). Ovakva intervencija  već u toku jedne sezone može da izbistri vodu, međutim, za održavanje dugotrajnog stanja bistre vode u jezeru, neizostavno je da se vodene biljke uspostave, razviju i takmiče sa algama za hranljive materije u vodi. One svojim prisustvom pružaju utočište zooplanktonu od riba čija se brojnost vremenom nakon uklanjanja, postepeno povećava. Bogata vodena vegetacija ima i vrlo značajnu ulogu u redukciji efekata vetra i talasa koji, u jezeru bez vegetacije, nesmetano kovitlaju mulj sa dna.